به مناسبت روز جهانی تالابها؛ بهشتهای کوچکی که از بین میروند

تالاب همان نظام حیاتxadبخش صبور و پرمنفعتی است که بسیاری از تمدنهای بشری نظیر تمدن بینxadالنهرین شکلxadگیری خود را مرهوم آن هستند. این عرصهxadهای پویا و حاصلخیز که برخی نام مرداب (آبxadمرده)، باتلاق، گنداب و یا حتی هرزآب را به ناحق برایشان برگزیدهxadاند، بدونxadتردید یکی از بدبیارترین اکوسیستمها و در عین حال بزرگترین قربانیان باورهای نادرست بشر هستند چرا که علیرغم منافع کلان برای کلیه زیستمندان از جمله انسانها، نهxadتنها جایگاه رفیعی که شایستهxadاش هستند را نیافتهxadاند بلکه بالعکس به شکلی ناباورانه و اغلب هم تکراری از ضربهxadهای تازیانه ناآگاهی، غفلت و انسانxadمحوری زخم خورده و میxadخورند.

تالاب هرزآب نیست

تالابها زیستبومهای ارزشمندی هستند که نهxad مردهxadاند، نه لجنزارند و نه صرفاً عامل نشو و نمای حشرات و بیماریهای مهلک؛ ما انسانها سالهاست که آنها را از مرحله رشد و بالندگی خارج ساختهxad و به درد تخریبهای گوناگون مبتلا ساختهxadایم. بدیهی است که حاصل این کوتاهی نمیxadتواند چیزی به غیر از اثرات زیانبار اعم از هجوم ریزگردها، تهدید معیشت روزمره، مهاجرت گسترده از مناطق روستایی به شهری، شیوع بیماریها و هزار و یک مشکل ناخواسته دیگر باشد؛ اثراتی که در دنیای امروز به وضوح شاهد رخنمایی و جلوهxadگریxadاش هستیم.

به چه جایی تالاب گفته میxadشود؟

در حال حاضر نزدیک به ۵۰ تعریف از تالاب وجود دارد که هرکدام در جایگاه خاصی مصداق پیدا میxadکنند. شاید در این میان تعریف کنوانسیون رامسر نسبت به سایرین رایجxadتر و شناختهxadشدهxadتر باشد. کنوانسیون رامسر قدیمیxadترین معاهده بینxadالمللی با موضوع حفاظت از طبیعت و تنوع xadزیستی تالابی مورخ ۱۹۷۱ (۱۳۵۰) است که ایران در شکلxad گیری آن نقشی کلیدی ایفاء کرد.

این کنوانسیون بعنوان مهمترین و شناختهxad شدهxadترین مرجع، تعریف عمومی و رایجی را بدین شرح ارائه داده است:

«مناطق مردابی، آبگیر، توربxadزار (پیتxadزار)، آبی بصورت طبیعی، مصنوعی، دائم یا موقت با آب ساکن، جاری شیرین، لبxadشور (آبی که شوری آن بیشتر از آب شیرین و کمتر از آب دریا باشد) یا شور مشتمل بر آندسته از آبهای دریایی که عمق آب در کشند پایین از ۶ متر تجاوز نکند را تالاب میxadگویند.»

بر اساس این تعریف مدیریت تالاب نیازمند دانشی است که نهxad تنها همه منابع آبی اعم از طبیعی (دریاچه و رودخانه) و انسانxad ساز (سد) را بطور یکپارچه مورد مطالعه قرار دهد بلکه در عین حال ارتباط میان تالابها و اراضی پیرامونی را نیز مدنظر داشته باشد.

این دقیقاً همان نکته کلیدی است که امروز در مدیریت بسیاری از تالابها نادیده انگاشته میxadشود و گواه آن را در ایران میxadتوان در ساخت بیش از ۴۰ سد در حوضه آبریز کارون و کرخه به انضمام انواع سدهای بزرگ و کوچکی که هنوز در این حوضه در فاز مطالعاتی هستند، ساخت و بهرهxadبرداری بیش از ۲۹ سد در حوضه آبریز دریاچه ارومیه با ظرفیت ۱.۷۱۲ میلیون مترمکعب به انضمام ۱۶ طرح سدسازی در دست اجرا و ۱۷ طرح سدسازی در دست مطالعه به ترتیب با ظرفیتهای ۱۵۰۰ و ۶۵۷ میلیون مترمکعب در همین حوضه جستجو کرد.

بند «ج» ماده یک قانون اراضی مستحدث و ساحلی مصوب ۲۹/۴/۱۳۵۴ : تالاب، اعم از اراضی مرداب، باتلاق یا آبxadبندان طبیعی جایی است که سطح آن در حداکثر ارتفاع آب از ۵ هکتار کمتر نباشد.

وضعیت فعلی تالابها در ایران

تعداد تالابهای بااهمیت ایران بر اساس آخرین مستندات معاونت محیطxadزیست طبیعی سازمان حفاظت محیطxadزیست، ۸۴ مورد گزارش شده است و از این میان ۲۴ تالاب عنوان «رامسر سایت» یا «تالاب بینxadالمللی» را به خود اختصاص دادهxadاند. طرح موسوم به حفاظت از تالابهای ایران، ارزش خدمات و کارکردهای تالابهای بینxadالمللی کشورمان که وسعتی معادل ۱.۴۸۱.۱۴۷ هکتار را تحت پوشش دارند، بر مبنای ارزش متوسط ۱۰ هزار دلاری هر هکتار، سالانه ۱۵ میلیارد دلار تخمین زده است.

رقم فوق جزئی از منافع اقتصادی است که به شکل مستقیم یا غیرمستقیم وارد چرخهxadهای مالی کشور گردد.

چرا ارزش تالابها را نمیدانیم؟

اما واقعیت این است که ارزش حقیقی تالابها شاید تنها در زمان فقدانxad آنها مشخص میشود، چنانکه بحران دریاچه ارومیه هم xadاکنون تنها ذرهxadای کوچک از تلخی تخریب یک تالاب را به منصه ظهور رسانده است. از مجموع ۴۲ نوع مختلف تالابی که در سیستم طبقهxadبندی و کدبندی تالابهای کنوانسیون رامسر در کل جهان به ثبت رسیده، کشور ما همه موارد به استثنای توربxadزارها را در خود پذیرا شده است.

این طیف وسیع و متنوع پهنهxadهای تالابی ایران از جنگلهای مانگرو گرفته تا صخرهxadهای مرجانی و دریاچهxadهای آب شور و شیرین به خوبی موید تنوعxadزیستی خارقxadالعادهxadxadای است که توسط این مناطق پشتیبانی و حمایت میxadشود. اما از سوی دیگر مشکلات تالابها کم نیست. در حال حاضر افزایش نیاز آبی و توسعه بهرهxadبرداری از منابع آبی اعم از سطحی و زیرزمینی سبب گردیده تا نه xadتنها جریانهای رودخانهxadای دستخوش تغییر شوند بلکه حتی تالابها نیز بعنوان مناطق پایینxadدست با کاهش آب جدی مواجه گردند.

مهمترین دلیل این معضل، انتقال آب بین حوضهxadای و اجرای طرحهای سدسازی متعدد در حوضهxadهای گوناگون عنوان شده است. تالابهای ایران چه در مقیاس منطقهxadای و چه در مقیاس جهانی تماشایی و منحصربفرد هستند اما در عین حال وجوه اشتراک بسیاری نیز میان آنها و سایر عرصهxadهای تالابی در نقاط مختلف جهان وجود دارد. وجوه اشتراک تالابهای ایران و سایر تالابهای جهان از ابعاد گوناگون قابل بررسی است اما به طور کلی میتوان گفت که همه آنها نهxadتنها ارزشهای کمxadنظیری را برای جوامع انسانی به ارمغان آوردهxadاند بلکه حتی اغلب در معرض تهدیدهای نسبتاً مشابهی نیز هستند.

شاید بزرگترین تهدید تالابهای ایران در حال حاضر همان تغییرات اقلیمی باشد. تغییرات اقلیمی مشکل اصلی حیات و بقای تالابها بالاخص در مناطق خشک است. از سوی دیگر بسیاری از تالابهای ساحلی و دلتاها نیز همxadاکنون با مشکلات جدی مواجه هستند. در این مورد خاص انگشت اتهام بیشتر به سمت فشار مضاعف ناشی از افزایش سطح آب دریاها و کاربریهای ناسازگار زمین اشاره رفته است. تالابهای ساحلی و دلتاها به شدت نسبت به افزایش سطح آب دریاها حساس و آسیبxadپذیر هستند. چنانچه اغلب تالابهای ساحلی ایران نظیر شادگان نیز در ظرف سالهای اخیر به دفعات با این مشکل دست و پنجه نرم کردهxad و احتمالاً در ظرف سالهای آینده هم خواهند کرد.

بزرگترین تهدید تالابهای ایران ناشی از تغییرات اقلیمی و طرحهای مدیریتی کوتاهمدت است.

مشکلات برخی تالابهای ایران جدی است

تالابهای ساحلی اغلب وضعیت پیچیدهxadای دارند، بعنوان مثال در تالاب شادگان سدسازی، ورود پسابهای آلوده، عبور خطوط لوله نفتی و مهمتر از همه رعایت نشدن حقابه تالاب همگی دست به دست هم داده و یکی از منحصربفردترین اکوسیستمهای کشور را که متشکل از تالابهای شیرین و شور و نواحی جذر و مدی بیxadنظیر است، بهشدت آسیبxadپذیر و شکننده ساخته.

مشکل دیگر تالابهای ساحلی نهxadتنها در ایران بلکه در جهان این است که اغلب آنها بنادر ایدهxadالی هستند و این مساله میxadتواند به معنای صنعتی شدن انبوه و آلودگی هر چه بیشتر باشد.

ایران ضمناً گروه دیگری از تالابهای بزرگ و فوقxadالعاده شگفتxadانگیز نظیر هامون صابری و هامون هلمند را در استان سیستان و بلوچستان دارد که به طور طبیعی و دورهxadای خشک میxadشوند. درست است که این دوره تناوبی در حفظ باروری و حاصلخیزی اکوسیستم غنی هامون تاثیری حیاتی و تعیین xadکننده دارد اما تاثیر فعالیتهای انسانی بر این دست از تالابها غیرقابل انکار است.

تالاب انزلی یکی دیگر از تالابهای مسالهدار ایران است. یکی از منحصربفردترین ویژگیهای تالاب انزلی قرارگیری آن در حدفاصل آبهای شیرین و شور است و لذا تنوعxadگونهxadای این تالاب در مقایسه با مساحت آن قابلxad توجه گزارش شده. در دهه ۶۰ فاجعهxadای به نام تکثیر آزولا در انزلی رقم خورد که زخمهای ناشی از آن هنوز درمان نشده است. آزولا در ظاهر بیxadخطر که خشکxad شده آن حتی مصرف خوراک دامی دارد، در مرحله مطالعات اولیه از استخرهای مخصوص خارج و ابتدا به انزلی وارد شد و در اندک زمانی به دلیل نداشتن کنترل طبیعی به آنچنان دردسری تبدیل شد که نهxad تنها انزلی بلکه دیگر تالابهای شمال کشور را هم مورد تهدید جدی قرار داد.

تالاب بینxadالمللی و پناهگاه حیات xadوحش میانکاله واقع در استان مازندران، اولین تالاب ثبت xadشده بینxadالمللی ایران است که در کل شامل شبهxadجزیره میانکاله، جزیره آشوراده و خلیج گرگان میxadباشد. از آنجایی که در حدود دو سوم (۲۸۸ گونه) از فون پرندگان سالانه از این استراحتگاه ایدهxadآل گذر میxadکنند لذا میانکاله را میxadتوان قلب تپنده پرندهxadنگری در ایران قلمداد کرد. شبهxadجزیره آشوراده که این روزها خبر اجرای طرح گردشگری در آن آه را از نهاد دوستداران محیطxadزیست برآورده، به واقع جزئی بیxadنهایت ارزشمند از این تالاب با اهمیت بینxadالمللی و زیستگاه تعدادی از نادرترین گونهxadهای گیاهی و جانوری کشور از جمله فک خزری است که با انقراض فاصله چندانی ندارد.

تالاب بینxadالمللی گمیشان که در محدوده شهرستان گمیشxadتپه (در زبان ترکمنی تپه نقرهxadای) استان گلستان که به دلیل تداخل آب شور و شیرین، تنوعxadزیستی کمxadنظیری را پشتیبانی میکند نیز در معرض خطر است. همxadاکنون نهxadتنها بخش وسیعی از علفزارهای طبیعی اطراف این تالاب به کاربری زراعی اختصاص داده شدهxad بلکه تاثیرات ناشی از پروژهxadهای نفتی نیز در این محدوده ملموس است.

تالابهایی نظیر گاوخونی که سالیان سال از منابع تغذیهxadکنندهxadشان نظیر زندهxadرود بیxadبهره میxadمانند، آرام و خاموش در خون خود غلتیده و به ورطه هلاک میxadافتند. اما گاه اتفاقات خوبی نیز در این میان میxadافتد. بازگشت آب زندهxadرود به تالاب گاوخونی پس از قریب ۱۰ سال در تیرماه سال ۹۴ و خبرهای امیدوارکننده از تامین حقابه آن بدونتردید جزو خبرهای مسرتبخش است. اما زمانی میتوان به احیاء گاوخونی امیدوار بود که این شریان حیاتی به شکل مستمر و در بلندمدت حفظ شود.

- - , .